YEMİNLİ MALİ MÜŞAVİRLİK SINAVLARINDA ÖLÇME-DEĞERLENDİRME METODOLOJİSİNİN MODERNİZASYONU: TEST USULÜNÜN BİLİMSEL VE MEVZUATSAL ALTYAPISI

952

ÖZET

Yeminli Mali Müşavirlik (YMM) mesleği, Türk vergi ve finans sisteminin en kritik denetim ve tasdik makamını oluşturmaktadır. Bu öneme binaen, mesleğe giriş aşamasındaki YMM sınavlarının adil, objektif, ölçülebilir ve standardizasyonu yüksek bir metodolojiyle yapılması hukuki bir zorunluluktur. Bu çalışmada, mevcut klasik sınav sisteminin taşıdığı sübjektiflik riskleri ve standardizasyon eksiklikleri, ölçme-değerlendirme bilimi (psikometri) ve idare hukuku ilkeleri çerçevesinde incelenmiştir. Çalışmada, YMM sınavlarının modern çoktan seçmeli (test) usulüne dönüştürülmesinin, “fırsat eşitliği”, “kamu yararı” ve “objektiflik” ilkeleriyle tam uyumlu olduğu bilimsel ve mevzuatsal dayanaklarla ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler: YMM Sınavları, Ölçme-Değerlendirme, Çoktan Seçmeli Test, 3568 Sayılı Kanun, İdari Objektiflik.

1. GİRİŞ

3568 sayılı Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunu uyarınca, YMM unvanı, meslek mensuplarına kamusal bir güven ve yüksek bir mali sorumluluk yüklemektedir. Bu yetkinliğin ölçüldüğü YMM sınavları, uzun yıllardır klasik/yazılı kompozisyon ve olay çözümü (olgu analizi) ve veri ezberciliği yöntemleriyle yürütülmektedir.

Ancak, modern ölçme-değerlendirme bilimi, aday sayısının ve mevzuat karmaşıklığının arttığı kitlesel sınavlarda klasik yöntemlerin “puanlama güvenilirliği (inter-rater reliability)” açısından ciddi riskler barındırdığını göstermektedir. Bu makalede, YMM sınavlarında test usulüne geçilmesinin hem bilimsel bir gereklilik hem de yürürlükteki mevzuata uygun bir reform dalgası olduğu savunulmaktadır.

2. MEVCUT KLASİK SINAV SİSTEMİNİN BİLİMSEL VE HUKUKİ SORUNSALI

2.1. Psikometrik (Ölçme Bilimi) Açısından Sınırlılıklar

Klasik sınavlarda, adayın cevabını değerlendiren komisyon üyelerinin sübjektif algıları, yorgunluk faktörü, kısıtlı zaman faktörü cevap anahtarlarının esnekliği veya katılığı gibi unsurlar “puanlama sapmalarına” yol açabilmektedir. Ölçme biliminde bir sınavın “güvenilir” kabul edilebilmesi için, aynı kâğıdın farklı değerlendiriciler tarafından okunduğunda aynı puanı alması gerekir. Klasik YMM sınavlarında bu standardı yakalamak, sınavın doğası gereği oldukça güçtür.

2.2. İdari Yargı ve Hukuki Belirlilik İlkesi Açısından Riskler

Anayasa’nın 2. maddesinde yer alan “Hukuk Devleti” ilkesinin alt unsurları olan “hukuki belirlilik” ve “idari işlemlerin öngörülebilirliği”, adayların sınav sonuçlarının net ve tartışmasız olmasını gerektirir. Klasik sınavlarda puanlamanın standardizasyon eksikliği, çok sayıda not tespit davasına (idari yargı iptal davalarına) sebebiyet vermekte, bu durum hem idarenin (TÜRMOB/Bakanlık) iş yükünü artırmakta hem de adayların adalete olan güvenini zedelemektedir.

3-KLASİK SINAVLARDA YARGISAL DENETİM ÇELİŞKİLERİ VE MEVZUATA AYKIRI YENİDEN DEĞERLENDİRME PRATİKLERİ

3.1. Klasik Sınav Değerlendirmesi ile Yargısal Denetim Kriterleri Arasındaki Yapısal Uyuşmazlık

Klasik YMM sınavlarının en büyük hukuki çıkmazlarından biri, idarenin (sınav komisyonunun) kâğıt okuma kriterleri ile idari yargının (mahkemelerin ve bilirkişilerin) denetim kriterleri arasındaki derin uçurumdur.

• İdarenin Sübjektif Takdiri: Sınav komisyonları, klasik sınavlarda adayların cevaplarını genellikle “bütünsel (holistik)” bir yaklaşımla veya esnek cevap anahtarlarıyla puanlamaktadır. Komisyon üyelerinin uzmanlık algısı, adayın yazı stilinden ifadelendirme biçimine kadar pek çok dışsal faktörden etkilenebilmektedir.
• Mahkemelerin ve Bilirkişilerin Objektif/Lafzi Yaklaşımı: İdari yargıda açılan not tespit davalarında, mahkemeler dosyayı akademik bilirkişi heyetlerine tevdi etmektedir (3 kişilik komisyon). Bilirkişiler, idarenin sübjektif takdir yetkisini tamamen devre dışı bırakarak, adayın kağıdını “mevzuatın lafzi metni” ve akademik doğrular üzerinden adeta matematiksel bir formülle yeniden incelemektedir.

Çelişki ve Hak Kaybı: İdarenin 30 veya 40 puan vererek başarısız saydığı bir adaya, mahkemenin tayin ettiği bilirkişi heyeti aynı kâğıt için 65-70 puan takdir edebilmektedir. Bu durum, idarenin uyguladığı klasik değerlendirme kriterlerinin “hukuki öngörülebilirlik ve belirlilik” ilkelerinden uzak, standart dışı ve kırılgan olduğunu somut bir şekilde ispatlamaktadır. Sınavın kaderi, komisyonun kişisel takdirinden ziyade, adayın dava açıp açmamasına ve denk geleceği bilirkişi heyetinin esnekliğine endeksli hale gelmektedir.

3.2. Hatalı Sorular, Kusurlu Cevap Anahtarları ve Şeffaflık İlkesinin İhlali

Klasik YMM sınavlarında, bizzat sınavı hazırlayan komisyonlar tarafından hatalı/çelişkili soruların sorulması veya hatalı cevap anahtarlarının (rubriklerin) esas alınması sistematik bir sorun teşkil etmektedir.

• Soru İptallerinin Klasik Sınavdaki Yıkıcı Etkisi: Test usulü bir sınavda hatalı bir soru tespit edildiğinde, o soru iptal edilerek puanı diğer sorulara eşit olarak dağıtılabilir veya o soru tüm adaylar için doğru kabul edilerek adalet saniyeler içinde sağlanabilir. Ancak az sayıda sorudan oluşan klasik bir sınavda, 25 puan değerindeki bir sorunun hatalı çıkması veya cevap anahtarının yanlış kurgulanması, tüm sınavın aritmetiğini ve adayın geçme/kalma dengesini tamamen bozmaktadır.
• Cevap Anahtarlarının Geç Yayımlanması veya Gizlenmesi: İdari şeffaflık ilkesi uyarınca, sınav soruları ile birlikte resmi cevap anahtarlarının ve puanlama kriterlerinin (hangi unsura kaç puan verileceğinin/mikro puanlama cetveli) sınavın hemen sonrasında yayımlanması gerekir. Klasik sınavlarda bu kriterlerin muğlak bırakılması veya sınav cevap anahtarının sınavdan 60 gün sonra açıklanması veya bu aşamaya kadar tam olarak açıklanmaması, adayların meşru savunma ve hak arama hürriyetini (Anayasa m. 36) kısıtlamaktadır.

3.3. Sınav Sonrası “Yeniden Değerlendirme” Pratiklerinin Mevzuata Aykırılığı

İdari işlemlerde sakatlık veya hata fark edildiğinde, idarenin bunu düzeltme yetkisi vardır. Ancak, klasik YMM sınavları sonrasında yapılan itirazlar üzerine gerçekleştirilen “yeniden değerlendirme” süreçleri, çoğu zaman yerleşik mevzuat sınırlarını aşmaktadır.

• Eşitlik ve İstikrar İlkesinin Zedelenmesi: İtiraz sürecinde bir adayın kâğıdı yeniden incelenirken, cevap anahtarının dışına çıkılarak “kanaat notu” verilmesi ya da ilk değerlendirmede gözden kaçtığı iddia edilen hususların ikinci değerlendirmede tamamen farklı puanlanması, idari istikrarı yok eder. Aynı hatanın, dava açmayan veya itiraz etmeyen diğer adayların kâğıtlarında da bulunması kuvvetle muhtemeldir. Sadece itiraz eden adaya yönelik yapılan esnek revizyonlar, “sınavda eşitlik ve yarışma ilkelerini” açıkça sakatlamaktadır.
• Komisyonların Kendi Kararlarıyla Çelişmesi: Sınav komisyonlarının ilk değerlendirmede verdikleri notları, objektif bir maddi hata (puan toplama hatası vb.) olmaksızın, sadece yorumsal gerekçelerle itiraz aşamasında radikal biçimde değiştirmesi, idari işlemlerin “gerekçeli ve tutarlı olması” ilkesine aykırıdır. Bu tür mevzuata aykırı pratikler, klasik sistemin kurumsal düzeyde de yönetilemez bir hal aldığını göstermektedir.

4. TEST (ÇOKTAN SEÇMELİ) USULÜNÜN BİLİMSEL AVANTAJLARI VE MEVZUATSAL UYUMLULUĞU

4.1. Kapsam Geçerliliği (Content Validity) ve Geniş Müfredat Analizi

YMM müfredatı; Revizyon, Vergi Mevzuatı, İleri Düzey Finansal Muhasebe, Şirketler Hukuku ve Denetim gibi son derece geniş ve teknik alanları kapsamaktadır.

• Klasik bir sınavda, 3 ya da 5 soruyla bu devasa müfredatın tamamını ölçmek imkânsızdır (şans faktörü yüksektir).
• Çoktan seçmeli bir test sınavında ise her dersten 40 ila 50 soru sorularak müfredatın tüm alt başlıkları (kapsam geçerliliği) homojen bir şekilde ölçülebilir. Bu durum, adayın tesadüfen bildiği bir sorudan geçmesini veya çok iyi bildiği bir dersten tek bir uç soru nedeniyle kalmasını engeller.

4.2. Objektiflik ve Fırsat Eşitliği

Test usulü sınavlar, optik okuyucular veya bilgisayar tabanlı sistemler (e-Sınav) aracılığıyla değerlendirildiğinden, puanlama sürecinde insan faktörünü ve sübjektifliği sıfıra indirir. Bu durum, Anayasa’nın 10. maddesinde düzenlenen “Kanun Önünde Eşitlik” ve liyakat ilkelerinin tam anlamıyla tecelli etmesini sağlar.

4.3. Üst Düzey Bilişsel Becerilerin Test Sorularıyla Ölçülmesi Yanılgısı

Kamuoyunda ve bazı akademik çevrelerde, “Test usulünün sadece ezberi ölçtüğü, YMM gibi analitik düşünme gerektiren bir meslekte yetersiz kalacağı” yönünde yanlış bir algı mevcuttur. Modern ölçme biliminde (Bloom Taksonomisi), iyi yapılandırılmış çoktan seçmeli sorular; analiz, sentez, hukuki yorumlama, karmaşık vergi matrahı hesaplamaları ve denetim senaryolarını mükemmel şekilde ölçebilmektedir. ÖSYM’nin yaptığı Sayıştay Denetçi Yardımcılığı, İdari Yargı Hakimliği veya SMMM Yeterlilik (ilk aşama ve son aşaması) sınavları bunun en somut örnekleridir.

5. MEVZUATSAL ALTYAPININ ANALİZİ

YMM sınavlarının test usulüyle yapılmasının önünde anayasal veya kanuni bir engel bulunmamaktadır.

5.1. 3568 Sayılı Kanun Açısından Değerlendirme

3568 sayılı Kanun’un “Yeminli Mali Müşavirlik Sınavı” başlıklı maddelerinde sınavın şekline (klasik veya test olacağına) dair kısıtlayıcı bir hüküm yer almamaktadır. Kanun, sınavın yapılmasını ve denetlenmesini usul ve esaslar açısından yönetmeliğe bırakmıştır. Dolayısıyla, kanun koyucu bu konuda idareye takdir yetkisi tanımıştır.

5.2. Yönetmelik Değişikliği ve İdari Takdir Yetkisi

“Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Sınav Yönetmeliği” maddelerinde yapılacak küçük bir ibare değişikliği (“Yazılı veya test usulü yapılır” şeklinde) veya mevcut maddelerin “objektif ölçme kriterleri” çerçevesinde yorumlanması, test sınavına geçiş için hukuken yeterlidir. Danıştay’ın istikrar kazanmış içtihatlarında, idarenin sınav formatını belirlemedeki takdir yetkisinin, “kamu yararı ve hizmetin gerekleri” ile sınırlı olarak hukuka uygun olduğu kabul edilmektedir. Sınavların daha adil ve tartışmasız geçmesi ise kamu yararının ta kendisidir.

6. UYGULAMA MODELİ ÖNERİSİ: BİRLEŞİK (HİBRİT) VEYA KADEMELİ GEÇİŞ

YMM sınavlarında kalitenin düşmemesi ve geçiş sürecinin sağlıklı yönetilmesi adına şu model uygulanabilir:

[Aşama 1: Geniş Kapsamlı Test Sınavı]

                ▼ (Barajı Geçen Adaylar)

[Aşama 2: Olgu Analizi / Revizyon Odaklı Sınırlı Klasik Sınav VEYA Doğrudan Gelişmiş Çoktan Seçmeli Sistem]

Sınavlarda SORU BANKASI sistemi de kullanılabilir. SINAV konularında ilgili birimlerden soru alınıp (meslek örgütü-bakanlık-üniversite-sermaye piyasası kurulu-gümrük müdürlüğü-üniversiteler vs.) bir veri bankası oluşturularak buradan sorular bir komisyon tarafından seçilebilir. Fakat soruyu hazırlayan ile soruyu seçen tamamen farklı komisyonlar olmalıdır ki “önemlilik ilkesi” ve “tarafsızlık ilkesi’’ bozulmamalıdır. Yoksa katılımcıların mesleki kariyerleri ve çevresel yakınlıkları sınava etki edebilmektedir.

Bu hibrit modellerde; ilk aşama adayın tüm mevzuat bilgisini objektif olarak ölçen Test Usulü olur. Bu aşamada barajı geçen adaylar, gerekirse ikinci bir aşamada karmaşık olay çözümlerini içeren daha dar kapsamlı bir analitik değerlendirmeye tabi tutulabilir. Ancak, gelişmiş soru bankalarıyla sınavın tamamen çoktan seçmeli yapılması da bilimsel olarak yeterlidir.

7. SONUÇ

Yeminli Mali Müşavirlik sınavlarında test usulüne geçilmesi, mesleki kalifikasyonu düşüren değil, aksine ölçme kalitesini, adalet hissini ve idari belirliliği en üst düzeye çıkaran bilimsel bir zorunluluktur. Klasik sınavların neden olduğu sübjektiflik tartışmaları ve idari yargıdaki dava yoğunluğu, çoktan seçmeli test sisteminin getireceği standardizasyon, soru çeşitliliği ve mutlak objektiflik ile aşılabilir. Hem 3568 sayılı Kanun’un ruhu hem de modern psikometri bilimi, YMM sınavlarının bu doğrultuda modernizasyonunu desteklemektedir.

Yukarıda zikredilen idari ve kazai (yargısal) uyuşmazlıklar, ancak ve ancak Test (Çoktan Seçmeli) Sistemine geçişle kökten çözülebilir. Zira test usulünde:

1. Mahkemenin/Bilirkişinin değerlendirme kriteri ile idarenin kriteri %100 eşitlenir (optik anahtar tektir, yoruma kapalıdır).
2. Hatalı soru veya cevap anahtarı krizleri matematikle çözülür, sübjektif komisyon kararlarına ihtiyaç kalmaz.
3. İtiraz süreçleri “puanlama hakkı” üzerinden değil, yalnızca “sorunun bilimsel doğruluğu” üzerinden yürütülür; böylece mevzuata aykırı not revizyonlarının önü tamamen kapatılmış olur.

KAYNAKÇA

1. T.C. Anayasası, m. 2 (Hukuk Devleti), m. 10 (Eşitlik İlkesi).
2. 3568 Sayılı Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunu.
3. SMMM ve YMM Sınav Yönetmeliği, İlgili Maddeler.
4. Crocker, L., & Algina, J. (2006). Introduction to Classical and Modern Test Theory.
5. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu (İDDK) ve 8. Daire’nin sınavların objektifliği ve ölçme kriterlerine ilişkin muhtelif kararları.