Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “yurt dışında bulunan para, altın ve menkul kıymetlerin belirli bir süre içinde yüzde 2-3 oranında vergi ödenerek Türkiye’ye getirilmesine imkân tanıyan ve bu tutarlar için vergi incelemesi ve tarhiyat yapılmamasını” öngören açıklaması vergi cennetlerini tekrar gündeme getirdi.
I- Vergi Cenneti nedir?
Vergi cenneti, çok düşük vergi oranına sahip olan ya da hiç vergi alınmayan, özellikle çok uluslu şirketler tarafından yerleşik olduğu ülkelerde vergi vermemek amacıyla kullanılan bölgeleri ifade etmektedir. Vergi cennetlerinin uluslararası bilgi değişimi anlaşmalarına katılmaması, saydamlığın olmaması, gizliliğin esas olması, verginin ötesinde paranın ve bu paralar üzerinden yapılan işlemlerin görünmemesini isteyenlerin buralara yoğun talepte bulunmalarına yol açmıştır.
Bu gizlenme olanağı, uluslararası ve ulusal düzeyde vergi cennetleri ile mücadele edilmesine ve çeşitli düzenlemeler yapılmasına neden olmuştur.
II- Vergi Cenneti Gerçekten Cennet midir?
Hayır değildir! Vergi cenneti kavramı yaygın olarak ilk kez 1950’li yıllarda İngilizce “Tax Haven” kelimesi ile ifade edilmiştir. Sığınak anlamına gelen “haven” diğer dillere kelime benzerliğinden dolayı cennet anlamına gelen “heaven” olarak aktarılmış, yakıştırmanın beğenilmesi üzerine de “vergi cenneti” kavramı birçok dilde kullanılır hale gelmiştir. Kavram Fransızcada ilk olarak “Havre Fiscal-Vergi Sığınağı” olarak kullanılmış, ancak sonradan “Paradis Fiscal-Vergi Cenneti” kavramı da aynı anlamıyla kullanılmaya başlanmıştır. ABD ve İngiltere’de “tax haven” yani “vergi sığınağı” kavramı kullanılmaktadır.
III- Vergi Cennetleri Konusunda Ülkemizde Yapılan Düzenlemeler:
Vergi cennetleri ile ilgili olarak uzun yıllardır uluslararası alanda mücadele edilmektedir. OECD, FATF ve Avrupa Konseyi’nin çalışmaları ve oluşturdukları listeler, birçok ülkede yasal düzenlemelerin kaynağı olmuştur.
Vergi cennetleri konusunda ülkemizdeki en önemli düzenleme Kurumlar Vergisi Kanunu’nda (KVK’da) yapılmıştır. 2006 yılında yürürlüğe giren revize edilmiş 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu’nda doğrudan “vergi cenneti” kavramı kullanılmamış, bunun yerine “Cumhurbaşkanınca ilan edilen ülkeler” tanımlaması yapılmıştır. Bununla birlikte Kurumlar Vergisi Kanunu Gerekçesi’nde “vergi cennetleri ile mücadele” kavramı çok yerde kullanılmıştır.
Kurumlar Vergisi Kanunu’nda vergi cennetleri ile ilgili olarak iki ayrı yerde düzenleme vardır:
1. “Transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımı” konusunda KVK’nın 13/2. maddesindeki düzenlemede, “Cumhurbaşkanınca ilan edilen ülkelerde veya bölgelerde bulunan kişilerle yapılmış tüm işlemler, ilişkili kişilerle yapılmış sayılır.” denilmiştir. Buna göre, vergi cennetlerinde yapılan tüm işlemlerde belirlenen fiyat, piyasadaki emsallerine uygun olmalıdır. Aksi halde yapılan işlemin bedeli manipüle edilmiş sayılacak ve piyasa fiyatı uygulanarak vergi hesabı yeniden yapılacaktır.
2. “Dar mükellefiyette vergi kesintisi” konusunda KVK’nın 30/7. maddesindeki düzenlemede, “Kazancın elde edildiği ülke vergi sisteminin, Türk vergi sisteminin yarattığı vergilendirme kapasitesi ile aynı düzeyde bir vergilendirme imkânı sağlayıp sağlamadığı ve bilgi değişimi hususunun göz önünde bulundurulması suretiyle Cumhurbaşkanınca ilan edilen ülkelerde yerleşik olan veya faaliyette bulunan kurumlara (tam mükellef kurumların bu nitelikteki ülkelerde bulunan iş yerleri dahil) nakden veya hesaben yapılan veya tahakkuk ettirilen her türlü ödemeler üzerinden, bu ödemelerin verginin konusuna girip girmediğine veya ödeme yapılan kurumun mükellef olup olmadığına bakılmaksızın %30 oranında vergi kesintisi yapılır.” Buna göre, Cumhurbaşkanı’nca ilan edilen vergi cennetlerindeki kurumlara yapılan tüm ödemelerden %30 oranında vergi kesintisi yapılıp, sorumlu sıfatıyla vergi dairesine ödenecektir.
KVK’nın gerekçesinde bu düzenlemeler için “kötüye kullanımların önlenmesi” ve “vergi cenneti olarak nitelenen ülkelerde yerleşik gerçek veya tüzel kişilere çeşitli adlar altında yapılacak ödemelerin, Türkiye’deki vergi matrahlarını azaltmak amacıyla kullanılmasının önüne geçilmesi amaçlanmaktadır” denilmiştir.
Vergi cennetlerinde işlem yapılmasını önemli ölçüde sınırlayan bu düzenleme, vergi cenneti ülkeler listesi Cumhurbaşkanı’nca ilan edilmediği için bugüne kadar uygulamaya girmemiştir. Vergi cenneti kapsamındaki ülkelerin ilan edilmeme nedeni konusunda bu süreçte herhangi bir resmî açıklama yapılmamıştır. Bununla birlikte, çeşitli toplantı ve görüşmelerde, söz konusu ülkelerin ilan edilmesindeki sorunun, OECD’nin vergi cenneti listesindeki bazı ülkelerle Türkiye arasında yapılmış Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşmasının bulunması ve böyle bir ilanın bu ülkelerle ülkemiz arasında sorunlara yol açabileceği şeklinde görüşün olduğu, sözlü olarak ifade edilmiştir.
VI- Vergi Cennetleriyle Yapılan Bilgi Değişimi Anlaşmaları:
Türkiye, OECD’nin listesinde vergi cenneti olarak yer alan 5 ülke ile Bilgi Değişimi Anlaşması imzalamıştır.[1] Bu ülkeler: Jersey, Bermuda, Guernsey, Man Adası ve Cebelitarık’tır. Yapılan anlaşmalar ile taraflar, mükellefler ve her türlü vergi ile ilgili olarak talep edilen bilgiyi birbirine iletecektir. Ayrıca, lüzum görülmesi halinde, inceleme elemanları yurt dışına giderek bizzat kayıtlar üzerinde araştırma, soruşturma yapabileceklerdir. Halen söz konusu 5 ülke ile geçerli olan bilgi değişim anlaşmaları, resmî olarak talep edilmesi halinde eğer varsa yasa dışı tüm organizasyonun rahatlıkla çözülebilmesine olanak vermektedir.
V- OECD’nin Vergi Cenneti Listesine Ne Oldu?
Ülkemizdeki düzenlemelerin yapıldığı 2006 yılında, ilan için esas alınması düşünülen OECD’nin “İş Birliği Yapmayan Vergi Cennetleri (Uncooperative Tax Havens)” listesinde Mayıs 2009’dan bu yana hiçbir ülke yer almamaktadır.[2] Bunda vergi cenneti ilan edilen ülkelerin iş birliğine yanaşması ve verilen taahhütleri yerine getirmesi önemli bir neden olmuştur.
Her ne kadar OECD’nin vergi cenneti listesi şu anda boş olsa da Avrupa Konseyi’nin “Vergi Amaçlı İş Birliği Yapmayan Ülkeler Listesi” kara ve gri liste olmak üzere iki kategoride izlenmektedir.[3] Kara Listede şu anda 10 ülke, Gri Listede de 9 ülke bulunmaktadır. Türkiye, halen Avrupa Konseyi’nin Gri Listesinde yer alan 9 ülkeden birisidir.
Aynı şekilde, Mali Eylem Görev Gücü (FATF), kara para aklama ve terörün finansmanı ile mücadelede yetersiz kalan ülkeleri kara ve gri olarak iki ana listede takip etmektedir.[4] Türkiye, 21 Ekim 2021’de girdiği FATF’ın Gri Liste kapsamından 28 Haziran 2024 tarihinde yapılan duyuru ile çıkarılmıştır.
Cumhurbaşkanı’nca ilan edilecek listeler için sadece iki temel kriter öngörülmüştür: 1) Kazancın elde edildiği ülke vergi sisteminin, Türk vergi sisteminin yarattığı vergilendirme kapasitesi ile aynı düzeyde bir vergilendirme imkânı sağlayıp sağlamadığı, 2) Bilgi değişimi anlaşması olup olmadığı.
Bu durum, uluslararası listelerin sürekli değişmesinin ve bazı ülkeler için oluşan çekincelerin ilan yapılmamasının geçerli gerekçesi olamayacağını göstermektedir. Vergi cennetleri listesi, herhangi bir sorun doğurmadan ve zorunlu bir kural olmadan kolaylıkla ilan edilebilecek durumdadır.
VI- Vergi Cennetleri ile İlgili Düzenlemeler Metruk mudur?
Yürürlükte olmalarına rağmen çeşitli nedenlerle hiçbir şekilde uygulanmayan kanunlar, hukukta “metrukiyet” kavramıyla ifade edilmektedir. Diğer ülkelerde olduğu gibi bizde de sık rastlanmayan metrukiyet durumu, vergi cennetleriyle ilgili olarak KVK’da yapılan düzenleme için geçerlidir ve literatüre girmiş bir örnektir.
VII- Sonuç
Başlıktaki sorumuzu tekrar soralım: Vergi cennetleri listesi Cumhurbaşkanı’nca bugüne kadar neden açıklanmadı? Üzerinde çalışılan ve ayrıntılı biçimde hazırlanan yasal düzenlemeler ülkemizde sık rastlanmayan şekilde neden metruk hale geldi?
*Bu yazının kısa versiyonu 03.05.2026 tarihli BirGün Gazetesi’nde yayımlanmıştır. Okumak İçin Tıklayın https://www.birgun.net/makale/vergi-cennetleri-listesi-neden-aciklanmiyor-709951
[1] https://cdn.gib.gov.tr/api/gibportal-file/file/getFileResources?objectKey=arsiv/mevzuat/uluslararasi_mevzuat/ULKELER_BILGI_DEGISIMI.htm
[2] https://financialtransparency.org/oecd-removes-last-three-jurisdictions-from-blacklist/
[3] https://www.consilium.europa.eu/en/policies/eu-list-of-non-cooperative-jurisdictions/
[4] https://www.fatf-gafi.org/en/countries/black-and-grey-lists.html